Сарапшылар еліміздің оңтүстігінде тоған балық шаруашылықтарында табысты пайдаланылатын жоғары тиімді балықты өсіруге арналған арнайы технологиялық схеманы есептеді.

Қазақ балық шаруашылығы ғылыми-зерттеу институтының мәліметі бойынша, тоғанның балық шаруашылығын дамыту Қазақстанда аквакультуралық дамудың ең тиімді бағыты болып табылады.

Тоған шаруашылықтарының 50% -дан астамы елдің оңтүстігінде (Қызылорда, Түркістан, Жамбыл, Алматы облыстары) орналасқан. Бұл шаруашылықтың негізгі объектілері - сазан және өсімдікпен қоректенуші балықтар (шөп шырмауышы, ақ және ірі балдырлармен) құрайды.

Қазақстанның оңтүстігіндегі балық шаруашылықтарындағы тұқы және шөп шабақтарының 3 күндік ("іскерлік") дернәсілінің құны есептік мәліметтер бойынша 0,33 теңге / дана.

Жас тұқымының жалпы баға есебі және шөп шабақтарының құндылығын есептеу 1-кестеде ұсынылған.

 

Көрсетілген деректерден көрініп тұрғандай, жас балықтар зауытының өзіндік құнының құрылымында балық қорларының ең көп бөлігін (48,51%) балыққа енгізілетін материал (дернәсілдер) құрайды. Содан кейін төмендетілген тәртіппен келесідегідей орналасады: кішкентай тоғандардағы өндірістік шығындар (39,21%), табиғи азық-түлікпен қамтамасыз етудегі ынталандыру құралдары (6,62%), сондай-ақ әлеуметтік жарналар мен үстеме шығыстардың  жалақы қоры (5,66%).

Өндіріс процесінде биотехникалық схемаға сәйкес, өзіндік ағысы бар сумен жабдықталған тоғандарға тән шығындардың келесі түрін қарастырған жөн. Есептеулер 2-кестеде келтірілген.

 

2-кестеден көріп отырғанымыздай,  биылғы төлдердің фабрикаттық құнының құрылымында экономикалық жағдайға байланысты мерзімді түрде өзгеріп отыратын жасанды азықтың шығынын ең үлкен үлес (45,73%)  құрайды. Содан кейін төмендетілген тәртіпте - өсірілетін тоғандардың өндірістік шығыны (40,66%), балыққа енгізілетін материалдардың құны (9,04%), әлеуметтік аударымдармен жалақы және өзге де үстеме шығындар (2,95%), отынға кеткен шығын (1,62%) орналасады.

Бір жылдан кейін тұқы және шөп шабақтарын өсіру кезінде қыс кезінде сақтау шаралары үшін қажетті жағдайларын қамтамасыз ету мақсатында қажетті қосымша шығындар пайда болады

Кейінгі экономикалық құйылыстарды қарастыра отыра, қазір қыстықтан өткен бір жылдық балықтардың зауыттық құнын анықтауға әбден болады.

Қыстық тоғандарда қыстайтын тұқы бір жылдық балығы мен шөп шабақтарының құнының есебі 3-кестеде көрсетілген.

 

3-кестеде келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай, қыстап шыққан бір жылдақ балықтардың (87.01%) зауыттық құнының құрылымындағы ең үлкен үлес балықты отырғызу материалының құны болып табылады. Содан кейін төмендетілген тәртіпте әлеуметтік төлемдер мен үстеме шығындар (7,68%) және қыстайтын тоғандардың нақты шығындары (5,31%) бар жалақы қоры жүйеленеді. 

Тоғандар мен орташа салмағы 60 г өзіндік ағысты сумен жабдықталған шаруашылықтарда биылғы төлді өсіру кезінде "баға - сапа" арақатынасының көрсеткішінің мәні 21,87 / 60 = 0,3645 теңге / г (364,5 теңге / кг) құрайды. Көрсетілген типтің балық шаруашылығында қыстап шыққанынан кейін 60 г орташа масса жағдайындағы бір жылдық балықтардың "баға-сапа" қатынасының көрсеткіштік мәні 33,51 / 60 = 0,5585 теңге / г (558,5 теңге / кг) болады. Өндірістің әрі қарайғы қызметі мен өміріне кепілдік беру үшін асыл тұқымды және шөптәрізді балық өнімдерінің ұзақ мерзімді мазмұны мен тауарлық өнімдерінің қажеттілігі міндетті түрде ескерілетін болады.

Кәсіпорынның тұрақтылығын қамтамасыз етуші фактор болғандықтан атап айтқанда, екі жылдық тұқы мен шөп шабақтарын сақтаудың өзіндік құнын есептеу қажет, өйткені балық өнімдерін ұзақ уақытқа бойы өндірудің қосымша мүмкіндігі туып қана қоймайды, сонымен бірге жаңа балықтардың өнімін одан әрі өндіру және көбейту үшін қажетті тірі материалдар сақталатын болады.

4-кестеде есебі көрсетілген.

 

4-кестеде келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай, екі жылдық тұқы мен шөп шабақтарының  зауыттық құнының құрылымындағы ең үлкен үлес (41,17%) жасанды азықтың шығыны болып табылады. Содан кейін, кему тәртібінде II ретте өсірілетін тоғандардың өндірістік шығыны (36,61%), балыққа енгізілетін материалдың (бір жылдық балық) құны (15,47%), әлеуметтік жарналар мен үстеме шығындар қосылған жалақы қоры (5,30%), жалпы жанармай шығыны (1,45%) орналасқан.

Сондай-ақ қыстау кезінде келтірілетін шығындарды да ескеру қажет, ол әдетте шөпқоректі балықтардың құнын анықтауда айтарлықтай роль ойнайтынын ескерген жөн. Төменде міндетті шығындардың көрсеткіші келтірілген (5 кесте).

 

Балық шаруашылығын дамыту жұмысында ұзақ мерзімді шығыстар да ескеріледі. Атап айтқанда, тоғандарда бірге өсірілетін тауарлық екі жылдық балықтың және үш жылдық шөпті балықтың құнын есептеу маңызды процесс болып есептеледі. Сонымен қатар, балық шаруашылығына арналған су қоймалары бар тоғандарды гравитациялық сумен қамтамасыз ету үшін жоғарыда келтірілген әдіспен есептелген екі жылдық балық пен үш жылдық шөп шабақтарын өндіруге жұмсалған шығындар сомасы - 266 750.00 + (1500 * 33.51 + 712 * 38.64) + 300 000, 00 + 10 598,00 + 38 609,82 = 693 734,50 теңге / га құрайды. Жайып семіртілетін тоғандардан өнім шыққан жағдайда 1200 кг / га, шөп шырмауықтары - 154 кг / га, ақ түсті күміс сазандары 770 және ала сазандар 360 кг / га ҚҚС-ның бөлшек сауда бағасына шаққанда саңырауқұлақтар мен шөптерге арналған сауда-саттық шығындары 630 теңге / кг, ақ және сұр түсті күмбез 500 теңге / кг коммерциялық балық өнімдерінің жалпы құны азық беретін тоғандардың есебі бойынша 1200 * 630 + 154 * 630 + 770 * 500 + 360 * 500 = 1418020, 00 теңге / га құрайды.

Бизнес бағасының болжамды құны 724,285.50 теңге / га тең болады, жалпы құны 780,648,76 теңге / га, есептелген "таза" кіріс пайда 637,371,24 теңге / га, жалпы кірістілік көрсеткіші - 81,64%

Бұл технологиялық схема сондай-ақ механикалық сумен жабдықтау және өзгермелі су қоймалары бар балық шаруашылығында қолдануға арналған, бұл нақты өндірістік шығындардың үлкен мәнімен ерекшеленеді, осы тұста  балық тұқымының құндылығын есептеу және тұқы және шөп шабақтарының балық өнімдерін қайта есептеу жүргізіледі. 

Кәмелетке толмаған жас талдардың және шөп шабақтардың құндылығын сипатталған жағдайға есептеу 6-кестеде келтірілген.

 

Көрсетілген деректерден көрініп тұрғандай, механикалық сумен жабдықталған тоғандарда өсіру кезінде жас қызылшаның зауыттық құнының құрылымындағы ең үлкен үлесін  тоғандардың өндірістік нақты шығындары (51,21%) иеленеді. Содан кейін, кему тәртібінде балыққа енгізілетін материал (дернәсілдер) (38,94%), табиғи азық-түлікпен қамтамасыз етуді ынталандыру құралдары (5,31%) және әлеуметтік аударымдар мен үстеме шығындар бойынша жалақы қоры (4,54%).

Өндіріс процессінде, биотехникалық талаптар бойынша, механикалық сумен төселген тоғандарға тән шығындардың келесі түрін қарастырған жөн. Есептеулер 7-кестеде келтірілген.

 
 
7-кестенің деректерінен көріп отырғанымыздай, фабрикаттардың зауыттық құнының құрылымында биылғы жылғы төлдердің тоғандардағы нақты өндірістік шығындарымен қамтамасыз етілуі ең көп үлесті (51,78%) құрайды. Бұдан әрі, төмендетілген тәртіпте, экономикалық жағдайға байланысты (35,80%), балық аулау материалының құны (8,85%), әлеуметтік төлемдер мен үстеме шығындарға байланысты (2,30% ), отын шығыны (1,27%) есептелген.

Есептеулердің нәтижесінде, тоғандық шаруашылықтарды талдау және сараптау кезінде өздігінен ағатын сумен жабдықтау шаруашылығымен салыстырғанда   механикалық сумен жабдықтау және тоғандармен бірге өсіру кезінде биылғы жылдық тұқы мен шөп шабақты балықтардың жеке құнының қымбаттауы 27,72% -ға артатынына көз жеткізілді. 

Қазақстан Республикасының Оңтүстік аймағындағы шаруа қожалығының қысқы тоғандарында қыстайтын, өзгермелі тоғандармен және механикалық сумен жабдықталған тұқы мен шөп шабақтарының құнын есептеу 8-кестеде келтірілген.

 

8-кестеде келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай, қыстаудан өткен бір жылдық балықтардың өзіндік құнының құрылымында (84,26%) ең үлкен үлес балықты отырғызу материалының құны болып табылады. Содан кейін, кему тәртібінде қыстайтын тоғандардың нақты шығындары (8,33%) және әлеуметтік төлемдер мен үстеме шығыстар (7,41%) бойынша жалақы қоры жүзеге асырылады.

Көлемді тоғандармен және механикалық сумен қамтамасыз етілетін орташа салмағы 60 г дейін болатын тоған шаруашылықтарында өсіріліп келе жатқан жас шабақтардың "баға сапа" арақатынасының көрсеткіштік мәні 27,94 / 60 = 0,4667 теңге / г (466,7 теңге / кг) құрайды.  Көрсетілген типтегі балық шаруашылығында қыстап шыққаннан кейін орташа массасы 60 г бір жылдық шабақтардың "баға - сапа" ақатынасының орташа көрсеткіші 34,72 / 60 = 0,5787 теңге / г (578,7 теңге / кг) тең болады.

Механикалық сумен жабдықтау және өзіндік ағысы бар тоғандармен жабдықталған тоған шаруашылықтары үшін 4-кестенің есептік деректеріне ұқсас, екі жылдық шөпқоректі балықтың ауқымды материалы ретінде қарастырылады.  Есептеу 9-кестеде келтірілген.

 

 9-кестеде келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай, екі жылдық тұқы мен шөп шабақтарының (48,22%) зауыттық құнының құрылымындағы ең үлкен үлесін екінші ретті жас тоғандарының нақты өндірістік шығындары құрайды.Содан кейін төмендетілген тәртіпте жасанды қоректену құны (33,34%), шикізат материалының құны (жылдығы) (12,98%), әлеуметтік жарналар мен үстеме ақылар (4.29%), отын шығыны (1,17% %) болып жайғасқан.

10-кестеде балық шаруашылығында механикалық сумен жабдықтау және өзгермелі тоғандармен жабдықталған  екі жылдық шөптегілердің құнының есебі келтірілген.

Қыстап шыққан екі жылдық шабақтың зауыттық құнының құрылымында ең үлкен үлес балыққа енгізілетін материал құны (екі жылдық шабақ) болып табылады. Содан кейін, кему тәртібінде қыстайтын тоғандардың нақты шығындары (16,03%) және әлеуметтік төлемдер мен үстеме шығыстар (10,69%) бойынша жалақы қоры жүзеге асырылады.

Ауқымды тоғандар мен сумен қамтамасыз етілген балық шаруашылықтары үшін жоғарыда көрсетілген әдістемге сәйкес есептелген екі жылдық тұқы мен үш жылдық шөпқоректілердің өндірістік шығындарының сомасы 433 913.00 + (* 188,03 * 34,72 + 712 1500) + 300 000,00 + 10 598,00 + 38 609,82 = 969 078,18 теңге / га.

Тұтыну тоғандарынан тауарлық өнім - 1200 кг / га, шөп шырмауықтары - 154 кг / га, ақ түсті күміс сазандары - 770 және семіз сазандардан - 360 кг / га шыққан жағдайда; ҚҚС-ның бөлшек сауда бағасын және саңырауқұлақтар мен шөптерге арналған сауда-саттық шығындары 630 теңге / кг, ақ және сұр түсті сабаздар 500 теңге / кг деп есептеген шамада коммерциялық балық өнімдерінің жалпы құны 1200 * 630 + 154 * 630 + 770 * 500 + 360 * 500 = 1418020, 00 теңге / га.

Бизнес бағасының болжамды құны 448,941,82 теңге / га болады, жалпы құны 1,023,191,20 теңге / га, ал одан табылатын болжамды таза пайда 394,828,80 теңге / га құрайды, кірістілік 38,59% болып есептеледі. Жалпы, коммерциялық балық (44.87%) құнының ең үлкен үлесі олардың өндірістік шығындарында, ал екінші орында -- жасанды азыққа кеткен шығындар (31.02%) құны. Содан кейін, кему тәртібінде балық қорының құны (19.23%), әлеуметтік қамсыздандыру жарналары бар жалақы қоры, әлеуметтік аударымдар және үстеме шығыстар (3,79%), отын шығыны 1.09%) болып орналасады.

Тауарлық тұқы және шөп шабақтарын бірлесіп өсірудің арқасында, екі жылдық шабақтардың (ірі балық қорының) бағасы гравитациялық сумен жабдықталған су қоймаларында өскенде нөлге дейін азайып, бірінші пайда 2-ші реттік тоғандардан алынады 

Механикалық сумен жабдықталған шаруа қожалықтарында өндірістің жоғары қарқындылығы байқалады. Керісінше, механикалық сумен жабдықталған тоған шаруашылықтарында өсірілген шөптік балықтардың екі жылдық құны өзін-өзі сумен қамтамасыз ететін шаруашылықтарға қарағанда 3 есе көп.

Бұл сондай-ақ механикалық сумен жабдықтаудағы шаруашылықтардағы өндірістің төменгі рентабельділігін түсіндіреді.

Деректерді талдау шарушылықтар мен тоғандарда өсіріліп келе жатқан жас шабақтарды, оларды күтудің пайдасы мен екі жылдық балықтардың тоғандар мен өздігінен ағатын сумен жабдықталған жерлерде өсірудің материалдық қарқынды даму түрлерінің бірі екенін көрсетті.

Механикалық сумен жабдықтау және су қоймалары бар шаруашылықтарда жас шабақ өсірумен айналысатын шаруашылықтарда, арнайы жасанды балықты өсіру, арнайы өндіріс шығындарының құндылығын ұлғайту есебінен қордың қарқынды өндірісі, кішкентай екі жылдық тұқы мен екі жылдық  шөпқоректі балықты - қысымды өсіруге арналған коммерциялық балық - материалдық ресурстар болып есептелмек.

Екі жағдайда да нарыққа шығарылатын балық өнімдерін өндіру өте тиімді болып табылады, бұл бізге сипатталған технологиялық схеманы өндіріске енгізуді ұсынуға мүмкіндік береді.

Сол технологиялық схемаға сәйкес, тұқым және шөп шабақтардың коммерциялық өнімдері гравитациялық сумен жабдықтау және арнайы тоғандармен жабдықталған тоған шаруашылықтарында өсіріледі.

"КазНИИРХ" ЖШС-нің тарапынан ұсынылған технологиялық схемаларының мысалында Қазақстанның Орталық және Оңтүстік аймақтарындағы тоғандар балық шаруашылықтары үшін ағымдық диаграммалар әзірленді.

Қуаныш ИСБЕКОВ,

балық шаруашылығы жөніндегі сарапшы

0 пікір

    Пікір қалдыру үшін, тіркелу қажет

    Ұсынатынымыз