Шаруашылықтарда ауыл шаруашылығы өндірісін табысты жүргізу фермердің өз алқаптарын білуіне, қоректену элементтерін өріс ауданы бойынша бөлуге, олардың сандық көрсеткіштерінің өзгеруіне тікелей байланысты. Осы мақсатта көптеген елдерде агрохимиялық тексеру жүргізу қолданылады.

Қазіргі жағдайда егіншілікті дамыту нақты егіншілік жүйесінің барлық құрамдас бөліктеріне жаңа сараланған тәсілді болжайды және бірінші кезекте топырақ құнарлылығының ресурстары ескерілуі тиіс. Жыртылған топырақ құнарлылығының интегралды көрсеткіші болып топырақтағы гумустың, азоттың, фосфор мен калийдің жылжымалы түрлерінің болуы және ол минералдық тыңайтқыштардың ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігіне әсер ету дәрежесін анықтайды.

Агрохимиялық зерттеулердің нәтижелері Ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының көптеген алқаптары қоректік заттардың құрамы бойынша жоғары вариабельділікпен сипатталатынын көрсетеді және қолданыстағы практика кезінде тыңайтқыш мөлшері барлық алаң үшін орташа мөлшер бойынша белгіленеді және енгізіледі. Нәтижесінде алаңның жекелеген бөлігінде тыңайтқыштардың артық мөлшерде ал басқа бөлігінде жеткіліксіз енгізілуіне әкеп соқтырады -, бұл экономикалық және экологиялық шығындарға әкеледі.

Минералды тыңайтқыштарды енгізу өсімдік шаруашылығы өнімінің соңғы құнына елеулі әсер ететін дәл егіншіліктің басты құрауыштары мен шығындық жүйесінің бірі болып табылады 

Нақты егіншілік технологиясын бұрыннан енгізген елдердің тәжірибесіне сүенсек, учаскілерді неғұрылым ұсақ бөліктерге бөлсек, топырақтағы қоректендіру элементтерінің көрсеткіштері туралы ақпарат соғұрылым дәл болады. Құнарлылықтың вариабельділігін ескере отырып, әдетте сынамалардың көп санын алу қажет. Картограммадағы агрохимиялық контурлардың саны мен нысаны осыған байланысты, картаның дәлдігі артады, бірақ бұл ретте сынамаларды іріктеу мен оларды талдауға арналған шығындар ұлғаяды. Бірақ бұл дифференциалды тыңайтқыш енгізу жүйесіне көшкенде сөзсіз орынды.

Қазақстанда агрохимиялық зерттеу ҚР АШМ 27.02.2015 ж. №4-1/147 бұйрығымен бекітілген агрохимиялық зерттеу ережелеріне сәйкес жүргізіледі. Ережеге сәйкес, зерттелетін егістік көлемі 75 га тәлімі жер және 10 га суармалы учаскелерге бөлінеді, одан бір аралас үлгі алынады.Топырақ үлгілерін іріктеудің қолданыстағы әдістемесі егістік топырағы құнарлылығының объективті жай-күйін көрсетпейді және тыңайтқыштарды саралап енгізу технологиясына сәйкес келмейді. Сондықтан нақты егіншілік технологияларындағы топырақты агрохимиялық зерттеу әдістемесін пысықтау өте өзекті міндет болып табылады.

Осыған байланысты біз қоректік заттардың жылжымалы нысандарын, гумустарды бөлу туралы прецизиондық ақпарат алу, электрондық агрохимиялық картограммаларды жасау және егістіктің нақты учаскелерінде сараланған түрде енгізілетін тыңайтқыштардың саны мен олармен қамтамасыз ету дәрежесі арасындағы өзара байланысты анықтау мақсатында Солтүстік Қазақстанның 9 пилоттық шаруашылықтарында егістік алқаптарынан топырақ сынамаларын іріктеу бойынша эксперименталдық жұмыстар жүргіздік

Зерттеудің бірінші кезеңінде біздің учаскелердің тарихы бойынша жеткілікті деректер болмауын ескере отырып, біз геокодталған тұрақты тор бойынша сынамаларды алу әдісін пайдаландық. Шет елдердің тәжірибесі бойынша ол 0,5 гектардан аспауы тиіс, егер алаңның пестицидтері туралы ешқандай деректер болмаса. Бірақ бұл кесте қазақстандық фермерлер үшін жеткілікті. 9 пилоттық шаруашылықтың жер пайдалану аумағы әртүрлі топырақ-биоклиматтық облыстарда орналасқан:

-жазық және ұсақ табанды-жазық рельефте дала аймағында қалыптасқан кәдімгі қара топырақ аймағының кіші аймағы;

- жазық және ұсақ шөгінді рельефте құрғақ дала аймағында қалыптасқан қара-каштан, каштан және ашық каштан топырақтарының кіші аймағы.

Шаруашылықтардың аумақтары суық-континенттік климатпен, қысы суық және салыстырмалы түрде қысқа, бірақ жазы ыстық, Үлкен жылдық және тәуліктік ауа температурасының ауытқуы амплитудаларымен сипатталады. Вегетациялық кезеңдегі температура сомасы 25000-28000 құрайды. Тексерілген алаң 4090 га құрады, оның ішінде облыстар бойынша Ақмола облысы-1449 га, Қарағанды облысы-1000 га, Қостанай облысы - 800 га, Солтүстік Қазақстан облысы-841 га.

Талдау нәтижелерінің деректері барлық шаруашылықтарда ортақ проблемалардың бар екендігін куәландырады. Осылайша, топырақтағы Гумус мөлшерінің тың аналогтарымен салыстырғанда төмендеуі байқалады. Топырақтың жылжымалы фосформен төмен қамтамасыз етілуі маңызды проблема болып табылады, оған, атап айтқанда, азот тыңайтқыштарының тиімділігі де байланысты

Агрохимиялық зерттеу нәтижелері рН мәні бойынша қоректену элементтерінің жылжымалы нысандарымен және гумуспен қамтамасыз етілу дәрежесі бойынша шаруашылық топырақтарының топтастырылуын жасауға мүмкіндік берді.

Топырақ құнарлылығының көрсеткіштері арасында гумус жетекші орын алады. Онда топырақтың барлық азоттың 98% , күкірттің 80% және фосфордың 60%  жиналған. Гумус топырақтың физикалық, химиялық, сулы-физикалық, биологиялық қасиеттеріне қолайлы әсер етеді. Топырақта гумус көп болса, оның пайда болу жағдайлары неғұрлым қолайлы. Гумустың оңтайлы мәні 5% - дан 9% дейін.

Алқаптардың бөлінуін талдау Ақмола облысының шаруашылықтарында зерттелген 1449 га жердің құрамында гумусы 2% төмен учаскелердің үлесі 35% (қара қоңыр және қарапайым қара топырақты) құрағанын көрсетті. Құрамында гумусы 4-тен 6%  дейінгі топырақ тобына тексерілген алаңның 56% жатады. Қарағанды облысының екі пилоттық шаруашылықтарының ашық қоңыр топырағы үшін 95% топырақтағы гумустың мөлшері 2-4% шегінде тән. Қостанай облысының шаруашылықтарындағы қарапайым қара топырақ алаңының 45%  2-4% және 39% 4-тен 6%  дейінгі шегінде топырақты гумуспен қамтамасыз ету тобына жатады. Құрамында гумусы бар топырақ санатына 4 - тен 6%  дейін 321 га немесе 38% және 6-дан 8% - ға дейін 518 га тексерілген учаскелер-62% жатады.

Дақылдардың өнімділігін арттыру жөніндегі шаралар кешенінде оңтайлы тамақтануды, бірінші кезекте азотпен қамтамасыз ету үлкен рөл атқарады. Азотты тыңайтқыштар топырақтың қамтамасыз етілуін ескере отырып, және, әдетте, егер ол талдаумен анықталған болса, жетіспеушіліктің орнын толтыру үшін енгізілуі тиіс. Жеңіл гидролизденетін азоттың құрамы бойынша агрохимиялық зерттеу деректерін талдау көрсеткендей, құрамында өте төмен және төмен элементті учаскелер үлесіне (30 және 40 мг/кг топырақ) тексерілген учаскелердің жалпы ауданынан 3126 га (немесе 76%) келеді.

Жеңіл гидролизденетін азоттың құрамы өріс шекарасына қарай өте қатты өзгерді. Мысалы, жекелеген алқаптарда орташа мәні 25,6-29,1 мг/кг болғанда, ең төменгі мәні 10,0-15,3, ең жоғарғы мәні 34,8 – 61,6 мг/кг құрады.

Кестенің деректерінен көрініп тұрғандай, өріс ауданының 88% (немесе 3272 га) жылжымалы фосформен өте төмен және төмен қамтамасыз етілу санатындағы учаскелерді алады-15-25 мг/кг кем топырақ. Мұнда сондай-ақ, кейбір өрістер бойынша ең төменгі мәннен ең жоғарғы деңгейге дейінгі мәндер шегі 4,4-10,7-64-111, 2 мг/кг құрады, бірақ бұл ретте орташа мәндер 16,8-42,9 мг/кг құрады.

Алмасу калийінің құрамы бойынша жағдай неғұрлым қолайлы, өйткені оның топырақтағы саны барлық алқаптарда дерлік (тексерілген алаңның 99% ) орташадан өте жоғарыға дейінгі деңгейде болды – орташа есеппен 540-604 мг/кг, ең төменгі мәндерде - 257-338 мг/кг және ең жоғарғы мәндерде-971-980 мг/кг.

Раушан РАМАЗАНОВА,

ауыл шаруашылығы саласындағы сарапшы

0 пікір

    Пікір қалдыру үшін, тіркелу қажет

    Ұсынатынымыз