Астанадағы кез келген дүкеннен поляк, қырғыз, қытай алмаларымен қатар, Аргентина алмаларын да көріп жүрміз. Ал Алматы апортының айырықша дәмі туралы ел аузында естеліктер ғана қалды. Кәсіпкерлердің айтуынша, бірнеше жылда бұл жағдайды түбегейлі өзгертуге болады. Оны қандай жолмен жүзеге асатынын білу мақсатында біз Алматыдағы Amal Bio бақшасына бағыт алдық. Бизнестің басшысы және бірлескен иесі – Асқар Сабыров. Мүлде басқа салада кәсіптің көзін тапқан кәсіпкер ауыл шаруашылығы саласына ойысу туралы шешім қабылдайды. Асқар кайдзен стиліндегі бақшаны қалай ұйымдастыруға болатыны, сондай-ақ бау-бақшадан басқа, ауыл шаруашылығының қандай саласымен айналысуға болатыны туралы айтып беруге уәде етті.

AMAL BIO ТУРАЛЫ ҚЫЗЫҚТЫ ДЕРЕКТЕР

Бақ Алматыдан 120 шақырым қашықтықта 150 гектар алқапты жайлап жатыр. Негізінде Amal Bio – 2013, 2016 және 2017 жылы отырғызылған 3 бақтың қосындысы. Бұл аумақта 500 мыңнан астам ағаш өседі (алма ағашының тамыр жүйесі егілген). Олардың бірнешеуі Қазақстанға алғаш рет әкелінген. Amal Bio Талғар ауданында орналасқан. Онда кеңес дәуірінен бастап бау-бақша өсіріледі. Ащыбұлақ ауылынан бірнеше шақырым жерде ауқымды бірнеше бақша салынған.

МЕНЕДЖМЕНТ

Amal Bio-да бізді бір жыл бұрын Англияда фермерлік шаруашылықты басқару мамандығын тәмамдаған жас маман Темірлан қарсы алды. Темірлан басқа мамандармен бірге аптасына алты күн бақшада тұрады.

Күнделікті жұмыс күніңіз қалай басталады? Алдын ала жоспарлайсыз ба? Асқардың айтуынша, бәрі менеджментке байланысты. Сіз жер алып, сапалы көшет отырғызып, құралдармен жабдықтап тіпті өз ісінің мамандарын жалдай аласыз. Ал егер сізде менеджмент болмаса, барлығы бекер деген сөз.

Темірлан: Егін науқаны кезінде 150 адам бақшада жұмыс істейді. Олардың көпшілігі жақын маңдағы ауылдардан келген. Біздің автобусымыз барлығын 7.30-ға дейін жұмысқа жеткізеді. Сөйтіп олар белгіленген өз аумақтарында жұмыстарын жалғастырады.

Бүкіл бақша ұяшықтарға бөлінеді, олардың әрқайсысы өз кезегінде белгілі бір түрдегі ағаштар қатарына жатады.

Бау-бақшадағы жұмыс кешкі сағат 17.00-де аяқталады. Жұмыс күнінен кейін бригада басшыларымен жоспарлы кездесуіміз бар. Ол кейде 5-тен 30 минутқа дейін созылады. Біз әр бригаданың жұмысын алдын ала реттеп қоямыз.

Дегенмен, ауылдық жердің адамдары болғандықтан, ұжымдық кодекстерге үйренбеген. Кейбіреулері жаңбырлы күні жұмысқа шықпауы мүмкін. Кейде алдын ала ескертіп айтады. Кейде айтылмайды. Бүгін мысалы, 7 адам жетіспейді. Бір командада 6 адам бар, біреуі мүлдем жұмысқа келмей қойды. Сондай сәтте ретсіздік орын алмас үшін адамдарды қайта бөлуіміз керек.

Осы тақырыпқа тоқталғандықтан, айта кетейік, менеджмент – бұл басқару. Адамдарды таңдау және ынталандыру. Сіз бір жыл бойы бір командада жұмыс жасайсыз. Егін жинау кезеңінде күрт өсуі мүмкін. Әрине, қызметкерлердің сапасына қатысты мәселе бар. Оларды қайдан табасыз және оларды қалай ынталандырасыз?

Жобаның құпия тұстарының бірі – жақын маңдағы ауылдарда тұратын адамдар. Ауылдарда өмір сүру деңгейі жақсы. Халық алкогольді ішімдікке құмар емес. Көптеген адамдарда мұрагерлікпен қалған өз бақшалары бар. Демек, адамдар бақша өсірумен айналыспаса, Amal Bio үшін жағдай басқаша болар еді.

Темірлан: Бізде маусым бойы тұрақты жұмыс істейтін 80 адам бар. Биыл тағы 80 адам тарттық. Олардың жартысы былтыр бізбен бірге жұмыс істеді, Олар не істеп жатқандарынан хабардар.

Біздің жұмысшыларымыз немен айналысады? Тұрақтылық. Бұл жерде 2-3 үлкен бақша бар, қалғандары – шағын. Барлығы 5-7 гектар. Кішкентай бақшада жұмыс бір аптада аяқталады, сөйтіп қайтадан табыс көзін іздеуге тура келеді. Ал тамыз-қазан айларында біз тұрақты өнім жинаймыз.

Биыл біз әр командаға сыйақы беруді жоспарлап отырмыз. Біздің тәжірибемізде жалақының қарапайым өсуі ешқандай әсер етпейтінін түсіндік, бұл – көп жағдайда психология мәселесі. Мен үнемі командаларға барып, адамдармен әңгімелесіп жүремін. Егер бір күн көрінбей қалсам, адамдар іздеп, сұрап тұрады.

Тағы бір маңызды мәселе – техника. Бақшада итальяндық тракторлар, белорусь тракторлары. Трактор жүргізушілері итальяндық техникамен ғана жұмыс істегісі келеді, ол ыңғайлы әрі жағымды.

Команда туралы айтып беріңізші. Бақшада кім немен айналысады?

Темірлан: Өсімдіктерді қорғау бойынша маман бізбен жұмыс істейді. Тамшылатып суару кезінде гидравликалық инженер жұмыс істейді (нарықтағы тапшы мамандар - автор). Мен қызметкерлермен жұмыс істеймін, тағы директор бар. Бізде 10 қызметкер бар, олардың әрқайсысы өз жұмысшыларымен айналысады.

Егін қалай жүзеге асады? Барлығы қолмен жиналады ма?

Жоқ, тек ағаштың жоғары жағын жинайтын платформалар бар. Төменгі бөліктер жиналып болған соң, жоғарғы бөлігін жинайды.

Қазір біз Гринни Смит сортын жинап жатырмыз. Ол – жасыл алма. 2013 жылдың бақшасында осыған қатысты аздаған қиындықтар бар. Біз бақшаны немістермен бірге орналастырдық. Жақсылап тозаңдандыру үшін араласқан түрлі сортты ағаштарды отырғызу керек деп сендірді. Мына торды алайық, мұнда 63-тен 57-ге дейін«Голден», одан кейін 6 жолда «Гала», одан кейін 6 жолға дейін «Голден» және 4-6 жолда әртүрлі сорттар.

Шын мәнінде бұл – ыңғайсыз. Өйткені біз барлық сорттарды бір уақытта жинамаймыз. Енді Гранд Смит піскен болса, кейін сіз осы ұяшықтарға қайта оралуыңызға тура келеді. Бұл қаншама уақыт пен жүйкені талап етеді. 2016 жылдың бақшасында барлық тор тек 1 сортқа арналған. Егін науқаны мен қатар жыл бойы кез келген жұмыс барысында өте қолайлы. Ал менеджмент тұрғысынан, бақшаға шашырап жіберілген командаларды қадағалаудан гөрі бір ұяшықтағы бірнеше команданы қадағалау әлдеқайда ыңғайлы.

Сіз шетелдік кеңесшілермен жұмыс жасадыңыз. Тәжірибе сәтсіздікке ұшырады ғой?

2013 жылдың бақшасын неміс, 2016 жылы итальян-украин, ал 2017 жылы итальян-қазақ кеңесшілері. Бізде әртүрлі елдерден өзіміздің консультант агрономдарымыз болды және олардың барлығы басқаша істейді. Біз олардың бәрін тыңдап, өз қорытындыларымызды жасадық.

Бүкіл бақшаны ұяшықтарға, ұяшықтарды қатарға айналдырдыңыздар. Әрбір торда белгі бар. Алға қадам жасап, ағаштарды нөмірлеуді қалайсыз ба?

Темірлан: Әрине, әр ағаштың нөмірленуі – мен үшін ең ұтымды ой. Қазір мұндай нәрсе жоқ. Бақшада шамамен 550-600 мың ағаш бар және мұндай жазбаларды сақтау мүмкін емес. Бірақ жаңа технологиялар бар. Мысалы, Польшада олар әр ағаш үшін штрих-код енгізген. Бізде 150 гектар бар. Физикалық тұрғыдан бақшаны бақылай алмаймыз. Мен бір кездері 10 ағашты қадағалап отыруға бекінген едім. Бірақ олардың әрқайсысын айналып өту үшін бақшаға 3 сағат керек!

Жазбаларды қалай сақтайсыз? Сіз шешім қабылдау үшін қандай деректерге сенесіз?

Темірлан: Amal Bio-да өсімдік сақтауға арналған қойма бар, ол 9-10 айға сақталады. Қойманы толтырған кезде бәрі есепке алынады: сорт, кезек, ұяшық. Кейін барлығына талдау жасаймыз.

Біз үшін ең маңыздысы қазір деректерді жинау: күніне қанша адам жинайды, қаншасын кеседі. Әрқайсысынан күніне қанша кескендігі туралы ақпарат жинаймыз. Біз белгілі бір уақыт регламентін енгіздік. Яғни, бір операция қанша уақытта жүзеге асатындығын білуіміз керек. Мысалы, қанша минут ішінде бір қап жиналады және бір контейнер қанша жинайды. Әрбір сортты өлшейміз: «Гренни Смит» 30 минут ішінде жиналуы мүмкін, ал «Гала» одан ұзақ. Себебі ол – ұсақ. Осы деректерге қарап, жұмыс сапасын жақсартуға тырысамыз.

ТЕХНОЛОГИЯЛАР

Технологиялық кезең бақшада қашан басталады? Қандай ай «қарбалас» және қай айда демалуға болады?

Темірлан: Технологиялық кезең ақпанда басталады. Бау-бақшада ең тыныш ай – қаңтар, ал қалған уақытта жұмыс қайнап жатады. Бізде барлық маусымға шамамен 40 операция, ал 150 гектарға бір операция бір айға созылуы мүмкін.

Кесу – ең маңыздысы. Химиялық өңдеу, бақша күтімі, арамшөпті жұлу, сиректеу, алманы жұлу.

Мысалы, арам шөптерді жұлу. Егер біз ертерек жұлуды бастасақ, жаңбыр жауады, тиісінше шөп тез өседі, адамдар басқа процестермен бос болмағандықтан арамшөптермен күресуге ешкім болмайды. Шөпті химиялық жолмен жұлуға тура келеді. Бұл әрине қосымша шығын.

Меніңше, мына жерде арамшөп болған сияқты, ал мұнда жоқ.

Темірлан: Біз барлығын дұрыс жасадық. Бірақ тамыз айындағы ауа райына байланысты қолайсыздық болды.

Бұл кез-келген фермердің дайын жауабы: «Бәрі дұрыс орындалды, ауа райы сәтті болмады».

Темірлан: Шындығында, қателіктер болды. Бүріккіштер жеткіліксіз, адамдар жеткіліксіз, бірақ біз даму үдерісіндеміз. Шынайы ауыл шаруашылығы қателіктерді кешірмейді. Мысалға, жұмысшылар қажет болған жерлерді кеспейді. Қазір бұл ағаштардағы алмалар кішкентай.

Алманы кесіп тастау керек пе?

- Ия. Бір ағашта 200 алма болуы мүмкін, бірақ ол барлық 200 жемісті бере алмайды. Биылғы жылы біз көбірек өнім алғымыз келді және қажетті алма санын кесіп алмадық. Алма ағашы шамамен 100 алма әкелуі керек, демек көктемде артығын кесіп тастап отыру керек.

Қайсысын кесу керек екенін қайдан білесіз?

Темірлан: Мысалы, мына ағаш 90 алманы көтеруі мүмкін. Ал одан сәл көлемді ағаш болса, шамамен 100 алма. Биылғы жылы біз оны барлық жерде дұрыс ала алмадық, өйткені адамдар әртүрлі өлшейді. Мысалы, бір тармақта әрбір 15 см сайын алма болуы керек. Бұған көптеген жылдар бойы дұрыс кесу арқылы қол жеткізуге болады. Біз сондай-ақ алма жоқ бұтақтардың шамадан тыс өсуіне жол бермеуіміз керек. Біз отын емес, жеміс өсіреміз.

Сізде белгілі бір күнтізбелік жұмыс кестесі бар ма, әр айда қандай рәсімдердің орындалу керектігі туралы.

-Ия, бірақ ол жұмыс істемейді

-Неге?
Темірлан:
Біз оны бірнеше ай бойы қолданып көрдік. Жұмыс істемейді. Фенофазға арналған жоспар жасау қажет. Яғни, ағаш өсіп келе жатыр. Мысалы, өткен жылы 20 сәуірде гүлденді. Ал биылғы жылы бұл 30 сәуірде болды. Барлығы ауа райына байланысты. Себебі бізде барлық жұмыс ағашқа байланысты болғандықтан, соған назар аударуымыз керек.

ҒЫЛЫМ ЖӘНЕ БИЗНЕС

Нариман – Германия мен Түркияда ғылыми дәрежесі бар ғылыми қызметкер. Институтта жұмыс істегеннен кейін, өндіріс саласына тоқтау туралы шешім қабылдаған. Бұл жерде шаруаларға, өндірістің қайнаған қазанына жақындай түседі, мұнда адамдарға пайдалы бола аласыз.

Қазір барлығы органикалық зат туралы айтады. Химиядан бас тарта отырып, өнеркәсіптік өндірісте зиянкестермен, аурулармен және арамшөптермен дәрі-дәрмектерге жүгінбей, қалай күресуге болады?

Нариман: Органикалық препараттар бар, бірақ шын мәнінде, барлық препараттар химия болып табылады. Менің ойымша, органика - бұл аңыз. Барлық препараттар бірдей элементтерге бөлінеді, ең бастысы – ақылмен қолдану.

Барлық препараттардың өзіндік өмір сүру ұзақтығы бар. Мысалы, креозоль 20-дан 30 күнге дейін ыдырайды. Бұл дегеніміз, егін жинау алдында оны қолдану мүмкін емес. Өйткені зиянсыз құрамдас бөліктерге ыдырауға уақыт болмайды.

Биологиялық препараттар бар. Бұл – аурулар мен зиянкестерді өлтіретін тірі ағзалар. Біз негізінен осы препараттарға ауысуға тырысамыз. Биылғы жылы – 20-30%.
Сіздің жұмысыңызда ең қиын не нәрсе?

Нариман: Фазаны ұстау.

Әрбір ауру немесе зиянкестердің өз фазасы бар. Егер бұл қарбалас сәтті өз уақытында ұстап алса, бәрі жақсы болады, егер сіз фазаны өткізіп жібермесеңіз, проблемалар басталады. Домино әсері.

- Өндірістегі зерттеуші ретінде ғылым мен бизнес қалай ынтымақтасады? Қазір ғылым өздігінен жүреді, ал менің ойымша, бұл бизнес бұдан ақша жоғалтып жатыр.


Нариман: Ынтымақтастық керек. Бізде жақсы ғалымдарға күмәнмен қарайды.

бізде 14 түрлі сорт бар, олардың ішінде тек голден мен ред ғана аймаққа бөлінеді. Қалғандары Қазақстанда бөлінбеген. Оларды бізге дейін ешкім алып келген жоқ. Жалпы, бұл – ғалымдардың жұмысы. Олар 5-6 жыл бойы сортты сынап, өңдеумен айналысады және осындай ауруларға сорттардың төзімділігі мен біздің жағдайларға жарамдылығы туралы кеңес береді.

Белгілі топыраққа сортты ұсыну маңызды. Бізде топырақ карбонатты әрі сілтілік. топырақ. Ал Еуропада – бейтарап. Осындай топырақтардың кез келген тамыр жүйесіне бейімделуі жақсы.

Институттар импорттайды, аймақтарға бөліп, бизнеске ұсынады. Бұл бизнестің арқасында ақша мен уақыт үнемделеді ме?

Нариман: Ия, біз кейбір сорттардың біздің климатымызға сәйкес келмейтінін түсінгенімізше 5 жыл жоғалттық. Ғалымдар өз өмірлерін зерттеуге арнайды, олар Қазақстандағы қандай топырақ бар екенін біледі. Бау-бақша институты топырақтың, климаттың түрін ескереді. Бірақ жаңа және шетелдік сорттар бойынша деректер жоқ.

ИНВЕСТИЦИЯЛАР

Бақшаға қайта оралып, біз Асқармен кездестік. Amal Bio-ны отбасылық бизнес деп атауға болады. Асқар бүкіл процесті басқарады, ал оның жұбайы Динара сату мен маркетингке жауап береді екен. Асқар Сабыровтың образы көптеген қазақстандықтардың ақыл-ойындағы фермердің имиджіне мүлдем сәйкес келмейді. Ол – жаңа буын өкілі, ауыл шаруашылығына деген сүйіспеншілігінің арқасында бизнес ретінде қалыптастырды.

Бақша бес жылда толық жеміс береді. Бұл - нвестицияларды қайтарудың бастапқы нүктесі. Бірақ сіз қайтаруға 10-15 жыл қажет екенін айттыңыз. Бастапқы кезеңде көп нәрсе дұрыс жоспарлауға байланысты. Жобаның сәтті болуы қанша уақытты қажет етеді және не ойластырылуы керек?

Асқар: Бір немесе екі жылда жиналған уақыт болды. Әсіресе, ауыл шаруашылығына қатысты. Егер біз бизнесте ауыл шаруашылығында қолданылатын болсақ, онда инвестициялар 20 жылдан кейін де, 30-да да қайтарылмауы мүмкін. Президенттің айтуынша, фермер-кәсіпкер болудың уақыты келді. Сондықтан бизнестен келгендер ең табысты адамдар болып есептеледі. Себебі олар ақшаны қалай есептеу керектігін біледі.

Бау-бақша шаруашылығында және басқа да салаларда Қытай, Польша және Ресей қиындық тудырғанда осы заттарды ескеру мүмкін емес. Өйткені, сіз кез келген қалыпты қаржыгер секілді есептей бастағанда, сіз: «Неге маған керек? Мен ақшаны депозитке салып, шетел валютасындағы табыстың кемінде 3%-ін алып, бейбіт өмір сүремін!» деген ой мазалайды. Тағы бір нәрсе, қазір адамдар банктерге сенбейді.

Сіз сату нарықтарын болжап және есептеген кезде, жоба 5 жылдан кейін аяқталып, бизнест 11-ші жылы ғана қайтарылуы мүмкін. Бірақ бұл бизнестің болашақ ұрпаққа берілуіне жол ашады. Барлық қиындыққа тойтарыс беріп, кейін оны сатып жіберу деген менде жоқ.

Егер сіз өзіңіздің сүйікті нәрсеңізді жасасаңыз, күдікке жол бермесеңіз, қолыңыздан келеді. Бастамасаңыз, сезінбейсіз. Ал менеджментті меңгеріп, тәуекелдерді есептеп, жақсы ұжым жинап, барлық бизнес-үдерістерді диктатор ретінде емес, қызметкерлердің көзқарастарымен кеңесіп, жүзеге асырсаңыз, ісіңіз алға басады. Сіз күріш өсіресіз бе, әлде киім шығарасыз ба, бәрібір.

Жоғары және төменгі бастама бар екенін үнемі айтып жүремін. Әдетте жоғары бастамалар тиімсіз. Ол сіздің бастамаңыз қандай?

Асқар: Мен бұрынғы шенеунік немесе кеден қызметкері емеспін. Мен бүкіл өмірімді адамдарға бұйрық жүргізуге арнаған жоқпын. Бизнесмен ретінде мен бәсеке, инфляция, мемлекет пен қызметкерлер тарапынан қысымға дайын болуым керек. Мен барлығына дайын болуым керек.

Бір бас жақсы, бірақ сіз ұжыммен үнемі байланыста болуыңыз керек. Бизнеске де, адамдарға да пайдалы дәнекерді таңдайсыз. Мұнда әрбір қызметкерге не қажет екенін түсіну де маңызды. Тек жалақы? Әлде ол бір ғана жыл отырып, нәтижеге жетуді қалайды ма? Ұжымның көзі жанып, олар осы жобаға сенген сәтте ғана олар серіктес болып, сіздің акционеріңізге айналады.

Адамдар өздері жасаған нәрсенің құндылығын түсінуі үшін жақсы өнім шығаруы маңызды. Біздің өніміміз жақсы, өйткені біз оған бар жанымызды, уақытымызды, білімімізді сарп еттік. Еуропаға, Америкаға бардық, ноу-хауды таныстырдық, енді нәтижені көріп отырмыз. Бұл – керемет мотивация.

-Сіз өндірістің кайдзен стилінде екенін айттыңыз. Менің түсінуімше, бұл –шығынсыз өндіріс философиясы. Немесе сізде басқа түсінік бар ма?

Асқар: Егер сіз тереңірек үңілсеңіз, онда иә, бұл – шығынсыз өндіріс. Бірақ шын мәнінде, кайдзен ол – адамдар. Егер қайтарымы жоқ адамдар арасында кайдзенді таныстыруға тырыссаңыз, онда бұл философияның құны жоқ. Әр қызметкерді бағалайтын болсаңыз, ол процеске түбегейлі берілсе, ол өзіндік пікірін ортаға салудан қорықпайды. Ол үйге келіп, бұл туралы ойлануға кіріседі, ол әйелі мен балаларымен қарым-қатынасына кайдзенді енгізеді, бұл – салауатты, бізде жоқ дәнекер.

Кайдзен – бұл адамдарды командамен жұмыс істеуге тарту. Бұл жерде «Ия, бұл – менің кінәм» және «Бұл – біздің ортақ жеңісіміз» деген сөз арасында теңдік болуы керек.

Ауыл шаруашылығында өндіріс туралы көп әңгіме айтылады. Мал шаруашылығымен айналысу, дәнді-дақылдарын қалай өсіру керек? Бірақ іс жүзінде, өндіріс табыстың 40-50%-і. Қаржы ағындары, тарату, маркетинг сияқты ұғымдар бар. Сіз өндірістен басқа процестерге назар аударасыз ба, бренд қалыптастыра аласыз ба?

Асқар: Бастапқыда біз бәрін түйсікке сүйеніп жасадық. Тарату, маркетинг тұтастай жеке индустрия мен сату бөліміне менің жұбайым жауап береді. Біз үшін көтерме саудадан гөрі бөлшек сауда қиынға түсті. Себебі бөлшек сауданың түпкі барар жері – тұтынушы.

Мен командамен кез келген бизнесті алып кете алатынымызға сенімдімін. Ауыл шаруашылығында асыл тұқымды қойлар қызықты. Біз жүн фабрикасын құрдық және жақсы бағамен сатылатын киімдер шығарамыз. Тағы бір сала – дәрілік препараттар мен косметика. Ол Азиялық келбет типіне арналған. Көріп отырғандай, барлық жерде аймақтарға бөлу қажет.

Мен әлемдік деңгейдегі алманың сапасына тек 5 жылда қол жеткіземін. Тағы 5 жыл қажет. Тек 15 жылда ғана бізден шығарылатын алманың сапалы екеніне көз жеткіземін. Брендке сапасы үшін төлеуге дайын клиенттер бар, бірақ олардың үміттерін ақтау үшін 15 жыл қажет. Бұған дейін біздің тарихымызда осындай болмады.


- Қызықты әңгімеге рахмет! Іске сәт!

1 пікір
  • Алия Тукенова
    Очень интересная статья!

Пікір қалдыру үшін, тіркелу қажет

Ұсынатынымыз